16-11-10

Pleonasme of Tautologie

Onlangs hadden we het op het werk nog even over, (ja ja, soms is er daar ook een zekere vorm van 'niveau' te bespeuren), maar het blijkt toch allemaal al 'ver weg' te zitten. Nu ja, we zijn ook geen schoolverlaters meer. Toch vond ik het even interessant om nog eventjes verder in te gaan op deze twee woorden, gezien het feit dat we er allemaal toch dagelijks mee geconfronteerd worden.

 

Een pleonasme (afkomstig van het Griekse woord πλεονασμóς, pleonasmós, dat 'overvloed' betekent) is het expliciet vermelden (met een bijvoeglijk naamwoord of bijwoord) en daardoor benadrukken van een eigenschap die reeds in een zelfstandig naamwoord (of werkwoord) omschreven werd. Het verschil tussen een tautologie en een pleonasme is dat bij de eerste stijlfiguur het hele begrip met andere woorden wordt herhaald, terwijl bij de laatste alleen iets wordt herhaald dat al verwant is aan het begrip zelf. We weten bijvoorbeeld allemaal dat gras groen is, dus komt groen in het zinsdeel het groene gras overbodig op ons over, tenzij de taalgebruiker hiermee een of ander stilistisch effect beoogt. In de poezie heeft men het wel eens vaker over witte sneeuw, het groene gras, ...

 

Enkele voorbeeldjes  :

 

  • een arme sloeber (alleen als arme in een context gebruikt wordt als beklagenswaardig)
  • groter groeien (kleiner groeien zou nogal moeilijk zijn)
  • Later kreeg hij twee jongere broers (tja wat doe je bij de geboorte van twee oudere broers hé)
  • een vrouwelijke actrice (daar valt soms over te discuteren, maar de algemene regel is dat een actrice echt  wel vrouwelijk is)
  • een mogelijke kans op complicaties (een kans is en blijft altijd mogelijk)
  • naar beneden vallen
  • omhoog stijgen (andersom zou nogal moeilijk zijn, tenzij voor ruimtevaarders misschien)
  • opnieuw herhalen of nog eens herhalen (niet van toepassing bij de Belgische televisiezenders)
  • een ronde cirkel (omdat het bij een vierhoekige cirkel nogal moeilijk ligt in verband met het aantal hoeken)
  • enzovoort, en zo verder ...
  •  

    Dit waren een paar 'logische' voorbeelden. Er zijn er ook echter een paar waar je toch iets dieper dient op in te gaan.

     

    • De Faeröer-eilanden: øer is Deens voor eilanden (en fær is Oudnoors voor schapen), dus eigenlijk staat er schapeneilanden-eilanden.
    • Sahara-woestijn: sahar is Arabisch voor woestijn, dus eigenlijk staat er woestijn-woestijn.
    • Het meer van Loch Ness: loch is Schots voor meer, dus eigenlijk staat er het meer van meer Ness.
    • Koikarper: Koi is reeds Japans voor karper. Een karperkarper dus ...
    • Naanbrood: Naan is Perzisch voor brood, dus eigenlijk staat er Broodbrood.
    • ...

     

    En wat dachten jullie van de volgende ...

     

  • de A (=Alkmaar) in AZ-Alkmaar;
  • de C (=code) in BIC-code;
  • de D (=display) in lcd-display;
  • de G (=groep) in ING Groep;
  • de G (=gas) in LPG-gas; (Liquified petrol gas)
  • de M (=memory) in RAM-geheugen en ROM-geheugen;
  • de M (=moeder) in BOM-moeder;
  • de N (=number of nummer) in ISBN-nummer, IBAN-nummer;
  • de P (=pas) in CJP-pas;
  • de T (=tube) in TL buis (TL = Frans voor Tube Luminescent, lichtgevende buis);
  • de V (=virus) in hiv-virus;
  • ...
  •  

    Wacht echter een beetje met een 'pleonasme' als per definitie als 'foutief' te aanzien. Er zijn uitzonderingen.

     

    • Sommige woorden zijn ondertussen volledig ingeburgerd: in zeemeermin betekent 'meer' ook al zee;
    • Sneeuw kan (na een paar dagen) ook wel eens een andere kleur hebben dan wit. Om te benadrukken dat de sneeuw vers is, is de aanduiding witte sneeuw wel degelijk op zijn plaats. In dat geval spreekt men over een stijlfiguur en is het dan ook niet fout;
    • Men dient met schrappen dus heel omzichtig te werk te gaan: stijlfiguren nuanceren nu eenmaal. Dit is zoals hierboven reeds aangehaald, soms het geval in poezie, of met het doel bepaalde dingen te benadrukken.
    • Soms is een bepaalde woordcombinatie in de ene context wel, maar in de andere dan weer geen pleonasme. Dit komt onder meer doordat een woord vaak een rekbare betekenis heeft :
      Er komt vloeibaar water uit de kraan. Als er sprake is van water dat uit de kraan komt, wordt natuurlijk bedoeld: H2O in vloeibare vorm. Dit is dus een pleonasme.
      "Water" kan echter ook betekenen: H2O ongeacht de eigenlijke toestand ervan (vast, vloeibaar of gasvormig):
      De aarde is de enige bekende planeet met vloeibaar water aan haar oppervlak. Als men het over de beschrijving van planeten heeft, wordt onder "water" verstaan: H2O in zowel vaste vorm (ijs), vloeibare toestand als gasvormig (waterdamp). In deze context is "vloeibaar water" dus geen pleonasme.

    Bekijk ook even volgende verduidelijking Knipogen

     

     

    En nu jullie al zowat alles kennen over 'pleonasmes' , gaan we over tot de 'tautologie' :

     

    Een tautologie (afkomstig van het Griekse woord ταυτολογία, tauto logos, dat hetzelfde woord betekent) is het benadrukken van een woord met een ander woord dat (zo goed als) dezelfde betekenis heeft. Ze komen vaker over als een taalfout dan als een stijlfiguur, maar in het laatste geval is er sprake van versteend gebruik. Veel staande uitdrukkingen zijn dan ook tautologieën. Ook kan een tautologie soms dienen om een gevoel te versterken. Tautologieën die op zulke manieren worden gebruikt kunnen niet als fout worden aangemerkt.

     

    Min of meer versteende tautologieën zijn bijvoorbeeld:

     

    • gratis en voor niets
    • één en dezelfde
    • leugens en bedrog
    • geheel en al
    • vast en zeker / zeker en vast
    • wis en waarachtig
    • nooit ofte nimmer
    • voor eeuwig en altijd
    • afgelopen (over) en uit
    • wendt of keert (draait of keert)

     

    Voorbeelden van (nog) niet versteende en daarom als fout te beschouwen tautologieën zijn:

     

    • netjes en verzorgd
    • al reeds
    • nooit niks (Bijvoorbeeld: "Wij mogen nooit niks", wel degelijk ingeburgerd in de Aalsterse contreien, maar nog niet daarbuiten ;-))
    • vuil en smerig
    • blij en verheugd
    • vrolijk en blij
    • lief en aardig
    • identiek hetzelfde
    • eenzaam en alleen
    • laat alles gedaan en voorbij zijn 
    • maar en echter (Bijvoorbeeld: "Er zijn forse bezuinigingen genomen, maar we merken er echter niets van.")
    • want en immers (Bijvoorbeeld: "Ik neem een biertje, want ik heb immers dorst.")

     

     

    Commentaren

    Hartstikke interessant! Ik hou van taal...én van de 'fouten' die erin sluipen doordat het zo'n levendig iets is!
    Identiek hetzelfde is een mooie...en die lees je best véél!
    Nooit niks wordt hier ook veel gebruikt...en dan zei m'n moeder altijd al: nooit niks is altijd wát! Want 2 negatieven wordt positief hè hahahahaa! 'Ik zie nooit niemand' dan zit altijd je huis vol nietwaar! :-)))
    Yep..leuk om te lezen!
    Enne...beterschap met je rug!!!
    Groetjesss!

    Gepost door: mizzD | 16-11-10

    Btw Thierry...je kunt mailen naar dennis.blogs@belgacom.be , die kan je eenvoudig vertellen wat je moet doen om je middenkolom weer netjes in het midden te krijgen hoor..schijnt niet zo lastig te zijn!

    Gepost door: mizzD | 16-11-10

    Hoi MizzD, bedankt ! Een vraagje : wat zie jij eigenlijk als je mijn blog bezoekt ? Als ik deze open staan alle kolommen (bij mij althans) goed ?

    Gepost door: thierry | 16-11-10

    Oooh...vandaar dus dat je er niks aan deed? Ik zie je middenkolom onder je linkerkolom staan...maar dat kan ook nog aan mijn browser liggen dus...Skynet krijgt op de één of andere manier hun blogs niet meer compatibel voor alle browsers...errug amateuristisch als je het mij vraagt!
    Groetjess!

    Gepost door: mizzD | 18-11-10

    Hi MizzD, bedankt voor de info. Ik heb het eens rondgevraagd en ik vrees dat er inderdaad een probleempje zal zijn met je browser ;-( De middenkolom onder de linkerkolom ? Lijkt me inderdaad niet erg handig en plezierig om te lezen op die manier. Hopelijk komt dat snel in orde ... Het is inderdaad zo dat er zoveel veranderingen gebeuren, dat men het op den duur blijkbaar zelf niet allemaal meer kan volgen ... met alle gevolgen van dien natuurlijk. Ach,, tot zolang wij op een 'professionele' manier blogs blijven posten, krijgen ze ons hier niet weg hé ;-))

    Gepost door: thierry | 19-11-10

    Nu is mijn title eindelijk weer op de goede plek gezet en ineens zie ik hier jouw blog ook weer helemaal zoals ie hoort...te gek hè! Het wordt nog wat met die skynetblogs hahahahahaah!

    Gepost door: mizzD | 25-12-10

    De commentaren zijn gesloten.